Wołyń, pamięć i ekshumacje. Rząd przypomina o obowiązku wobec ofiar

Rocznica, która porządkuje pamięć o jednej z najtragiczniejszych kart historii

11 lipca przypada rocznica tak zwanej Krwawej Niedzieli, uznawanej za apogeum zbrodni wołyńskiej. To wydarzenie pozostaje ważne nie tylko dla rodzin pomordowanych, ale również dla pamięci historycznej całego państwa, bo dotyczy losu tysięcy Polaków, obywateli polskich i innych mieszkańców ziem wschodnich II Rzeczpospolitej. W przekazie premiera podkreślono, że była to zbrodnia ludobójstwa dokonana przez ukraińskich nacjonalistów. Jednocześnie zwrócono uwagę, że wobec ofiar potrzebna jest nie tylko pamięć, ale też jasne nazwanie sprawców i potępienie tej zbrodni.

Wystąpienie wpisuje się w szerszy spór o sposób opowiadania historii, który od lat ma znaczenie w relacjach polsko-ukraińskich. Z jednej strony chodzi o upamiętnienie ofiar, z drugiej o to, by trudna przeszłość nie została wyparte ani zrelatywizowana. W takim ujęciu pamięć historyczna nie jest jedynie kwestią ceremonii czy symboli, ale także elementem odpowiedzialności państwa wobec obywateli i ich rodzin. Podkreślono, że zamordowani nie mogą pozostać bezimienni ani bez godnego pochówku.

Ekshumacje po latach przerwy i oczekiwanie rodzin na godny pochówek

W przekazie premiera znalazła się także informacja o podjęciu działań, które doprowadziły do wznowienia po latach poszukiwań i ekshumacji ofiar zbrodni wołyńskiej oraz innych ofiar wojen XX wieku na Ukrainie. Jak wskazano, chodzi o osoby, których ciała nie zostały wcześniej godnie pochowane w grobach. To oznacza, że sprawa dotyczy nie tylko samej identyfikacji szczątków, ale również przywracania podstawowego wymiaru pamięci i szacunku wobec zmarłych. W tym kontekście zwrócono uwagę, że rodziny czekały na taki krok ponad 80 lat.

Tak długi czas oczekiwania pokazuje, jak skomplikowane są następstwa wojny, przesiedleń i powojennych przemilczeń. Dla bliskich ofiar ma to znaczenie nie tylko symboliczne, lecz także bardzo osobiste, bo wiąże się z zakończeniem wieloletniej niepewności. Z punktu widzenia państwa jest to również kwestia prowadzenia polityki pamięci, która obejmuje zarówno identyfikację ofiar, jak i zapewnienie im należnego miejsca spoczynku. W wystąpieniu zaznaczono, że celem jest ocalenie pamięci o każdej osobie z imienia i nazwiska.

Mur Pamięci w Warszawie i nazwiska odnalezionych ofiar

Wśród zapowiedzianych działań znalazł się projekt upamiętnienia w Warszawie. Ma tam stanąć Mur Pamięci z wiecznym ogniem oraz nazwiskami każdej odnalezionej i zidentyfikowanej ofiary. To rozwiązanie ma połączyć wymiar symboliczny z konkretnym aktem pamięci, bo nie chodzi wyłącznie o ogólne odwołanie do historii, ale o wskazanie konkretnych osób, których los został potwierdzony. W przekazie zaznaczono, że Rzeczpospolita nie zapomni o żadnej z nich.

Tego rodzaju upamiętnienie ma także znaczenie społeczne. Pozwala rodzinom i kolejnym pokoleniom odnaleźć nazwiska, miejsca i biografie, które przez dziesięciolecia pozostawały poza publiczną świadomością. Jest to istotne zwłaszcza w sytuacji, gdy pamięć o ofiarach bywa rozproszona między lokalnymi wspólnotami, archiwami i miejscami pochówku. W praktyce takie działania budują wspólny język pamięci, oparty na identyfikacji ofiar i poszanowaniu ich godności.

Pamięć historyczna jako fundament relacji z Ukrainą i bezpieczeństwa w Europie

W wystąpieniu wyraźnie zaznaczono, że pamięć nie może stać się narzędziem nienawiści. Podkreślono również, że odpowiedzią na nacjonalizm nie może być kolejny nacjonalizm. W tym sensie prawda i pamięć mają służyć nie podsycaniu konfliktu, lecz budowaniu przyszłości wolnej od pogardy. Wspomniano też o doświadczeniu powojennej Europy, która po II wojnie światowej mogła rozwijać projekt pokoju i wzajemnego szacunku dzięki prawdzie oraz nazywaniu rzeczy po imieniu.

To ważny kontekst polityczny, bo sprawa pamięci o zbrodni wołyńskiej dotyczy nie tylko przeszłości, lecz także współczesnych relacji międzynarodowych. W przekazie wskazano, że każdy, kto chce dołączyć do tej wspólnoty, musi być gotowy na prawdę. Jednocześnie zaakcentowano odpowiedzialność Polski, Ukrainy i Europy za bezpieczeństwo dzieci i wnuków, a więc za przyszłość budowaną w warunkach solidarności. Ta solidarność ma opierać się na fundamencie prawdy, pamięci i nadziei, a nie na pomijaniu trudnych faktów.

• 11 lipca to rocznica Krwawej Niedzieli, uznawanej za apogeum zbrodni wołyńskiej.
• Rodziny ofiar czekały na wznowienie poszukiwań i ekshumacji ponad 80 lat.
• W Warszawie ma stanąć Mur Pamięci z wiecznym ogniem i nazwiskami odnalezionych oraz zidentyfikowanych ofiar.
• W przekazie odniesiono się także do ofiar wojen XX wieku na Ukrainie, których szczątki nie były wcześniej godnie pochowane.

Cała ta sprawa pokazuje, że dla państwa pamięć historyczna nie kończy się na rocznicowych uroczystościach. Obejmuje ona również działania praktyczne: poszukiwania, identyfikację, ekshumacje i godny pochówek. Dla rodzin ofiar to szansa na domknięcie wieloletniej traumy, a dla życia publicznego - na uporządkowanie faktów, które przez lata były odkładane na dalszy plan. W takim ujęciu prawda o przeszłości staje się elementem odpowiedzialności za teraźniejszość i przyszłość.